lezen Wereldwijs

De duisterste vorm van toerisme

Bekijk Sluit

lezen Wereldwijs

Van slenteren over de beroemde begraafplaats Père Lachaise tot een bezoek aan voormalig concentratiekamp Auschwitz: ‘dark tourism’ is en blijft ongekend populair.

Datum
Auteur
Anne de Vries
Fotograaf
Steve Allen/Getty Images

Een kijkje nemen bij Ground Zero tijdens een stedentrip naar New York, je safarivakantie afwisselen met een middagje Robbeneiland en een roadtrip in het Oostblok combineren met een rondleiding door het voormalige concentratiekamp Auschwitz. Veel mensen reizen voor hun plezier af naar plekken waar zich ernstige taferelen hebben afgespeeld. Voor de sensatie, educatie, historie: onze motieven voor dark tourism zijn talloos. Maar wat intrigeert ons zo aan het bezoeken van plekken die populair zijn vanwege dood en verderf? 

Eind vorige eeuw deden de Britse sociologen Lennon en Foley voor het eerst onderzoek naar het fenomeen. Ze waren op zoek naar een verklarend containerbegrip voor alle vormen van toerisme die te maken hebben met de dood: dat werd dark tourism. Onderzoeker en docent Toerisme Karel Werdler heeft honderden duistere spots bezocht en besteedt een groot deel van zijn tijd aan onderzoek. De deskundige vertelt dat men zulke plekken al honderden jaren bezoekt, maar het fenomeen pas sinds de jaren ’90 wordt onderzocht. ‘Neem gladiatorgevechten uit de Klassieke Oudheid. Mensen reisden dagen om de topwedstrijden bij te wonen en betaalden onderweg voor accommodatie, waardoor het als een gegronde vorm van toerisme gezien kan worden. Maar ook bezoeken aan guillotinepraktijken, grafmonumenten en plekken waar veldslagen hebben plaatsgevonden, zijn vormen van dark tourism.’ 

Colosseum, Rome. Foto: Doug Ogden/Design Pics/Getty Images

Spookhuizen vs. slagvelden

Van griezelen in een spookhuis tot een bezoek aan een vernietigingskamp: het begrip dark tourism is breed. Er wordt onderscheidt gemaakt tussen twee categorieën. ‘Plekken waar je kunt griezelen zoals The Amsterdam Dungeon en een Halloweenparade zijn de lichtste vorm. Bij een zwaardere vorm van duister toerisme moet je denken aan vernietigingskampen, herdenkingsplekken van de genocide in Rwanda en The Killing Fields in Cambodja. Dan heb je nog tussenvormen zoals begraafplaatsen, (militaire) monumenten en plaatsen waar rampen zijn gebeurd zoals het kapseizen van een boot of het neerstorten van een vliegtuig.’  

Er zijn verschillende redenen die onze interesse in dark tourism verklaren, waarvan de invloed van de media er één is. ‘Ten eerste verschijnen er duizenden boeken en films over oorlogen en rampen, waardoor we van hun bestaan afweten. Ten tweede zijn we dankzij de media binnen vijf minuten op de hoogte van een ramp. Door de verhalen en beelden op televisie en sociale media komt het heel erg dichtbij en emotioneert het je eerder,’ verklaart Werdler. Toch zijn onze motieven om dark tourism-spots te bezoeken per persoon verschillend en van de locatie afhankelijk. ‘Bij begraafplaatsen waar beroemdheden liggen zoals Père Lachaise, hebben mensen een ‘selfiegevoel’. Ze kunnen niet meer op de foto met rockster Jim Morrison, maar wel met zijn graf. Anderen zijn oprecht geïnteresseerd in het lijden en voelen zich sociaal verplicht om naar een dark tourism-spot te gaan. En er zijn ook toeristen die gaan vanwege een historisch belang, omdat een reisgids het aanraadde of simpelweg ‘in de buurt waren’, vertelt Werdler. 

Het graf van Jim Morrison op Père Lachaise, Parijs. Foto: Corbis/HH


Duistere accommodaties

Je zou denken dat je na een bezoek aan een dark tourism-plek niet bepaald vrolijk bent. Dit hoeft volgens Werdler echter helemaal niet zo te zijn. Volgens de onderzoeker kunnen de duistere plekken juist heel rustgevend werken. ‘Je hoeft er niet vanuit te gaan dat je verdrietig bij een duistere locatie vertrekt. Veel mensen gaan naar begraafplaatsen om na te denken over het leven en de dood. Het zijn rustgevende locaties met tjirpende vogeltjes en veel natuur, waar sommige mensen met een goed gevoel weggaan.’  

Tsjernobyl. Foto: Sean Gallup/Staf/Getty Images

Dark tourism kent ook een aantal subcategorieën, waarvan ‘rampen veroorzaakt door menselijk falen’ er één is. Denk daarbij aan het gekapseisde schip Costa Concorida, of plekken waar een nucleaire ramp is gebeurd zoals Tsjernobyl en Fukushima. De laatste twee kan je ook bij de groep ‘spooksteden’ voegen, waar Oradour – een Frans dorp waar bijna de hele bevolking tijdens de Tweede Wereldoorlog vermoord is – van uitmaakt. Een andere categorie die vooral populair is in Amerika luidt ‘duistere accommodaties’. Er zijn verschillende hotels die adverteren met een heftige moord, zoals Hotel Chelsea in New York waar de vriendin van de bassist Sid Vicious van de Sex Pistols aan haar eind kwam. Er zijn zelfs reisorganisaties, zoals de Britse Untamed Borders en War Zone Tours, die je meenemen naar oorlogsgebieden. ‘In principe zou je naar Somalië kunnen afreizen om de burgeroorlog mee te maken. Je krijgt een lijfwacht mee en spendeert een aantal dagen in een gevaarlijke zone om vervolgens aan je vrienden te vertellen hoe stoer je bent,’ legt Werdler uit.  

Hotel Chelsea, New York. Foto: Alex Segre/Contributor/Getty Image

Sociaal acceptabel

Voor een aantal dark tourism-plekken beginnen exploitatie en commercie de pan uit te rijzen. Het voornaamste voorbeeld is de Berlijnse Muur, waar je naast gedenkcentra en rondleidingen, ook ansichtkaarten, boekjes en fietsroutes hebt. Hetzelfde geldt voor de graven, monumenten en relikwieën van The Killing Fields in Cambodja, waarvoor er elke dag veel toeristen in de rij staan. Tijdens het schrikbewind van de Rode Kher zijn er in de jaren ’70 zo'n twee miljoen mensen vermoord. Sinds kort betaal je voor de Cambodjaanse dark tourism-plek toegangskosten. ‘Voor de nabestaanden en locals doet geld er absoluut niet toe: die vinden het juist fijn dat er toeristen komen kijken en de doden op die manier niet worden vergeten,’ legt Werdler uit. Er zijn ook instanties die toegangskosten vragen om logische beweegredenen. ‘Bij het Anne Frank Huis waar ieder jaar anderhalf miljoen bewonderaars op afkomen, gaan de entreekosten naar de stichting die het geld investeert in kennis en bewustwording van de Tweede Wereldoorlog. Bij Auschwitz gaat de opbrengst onder andere naar het onderhoud en de meeste begraafplaatsen kun je zelfs gratis betreden,’ aldus de onderzoeker. 

The Killing Fields, Cambodja. Foto: Omar Havana/Getty Images

In principe zou iedere plek waar een ramp heeft plaatsgevonden een toeristische attractie kunnen worden. Denk bijvoorbeeld aan locaties waar een terroristische aanslag is gepleegd. Je zou je kunnen afvragen of iedere dark tourism-spot sociaal wel zo acceptabel is. Werdler: ‘Er zijn twee voorname kwesties die bepalen of een rampplek een toeristische attractie wordt: de bereikbaarheid en de sfeer die er om de ramp hangt. Ieder jaar sterven er tientallen mensen op de Mount Everest, maar die is onmogelijk te bereiken. Toeristische hotspot of niet, het zijn niet voor niets herinneringsplekken. Het belangrijkste is dat bezoekers de boodschap meekrijgen dat het écht is gebeurd.’ 

Militaire begraafplaats Normandië. Foto: Matt Cardy/Getty Images

Bekijk ook

Ads for you!

Beste bezoeker,

We zien dat je waarschijnlijk een adblocker of andere software gebruikt die onze banners ontregelt.
Dat vinden we jammer, hiermee missen we inkomsten voor onze site die we hard nodig hebben.
Merk daarom onze site als 'veilig' aan en volg deze instructies.

Dankjewel voor je tijd.
National Geographic Nederland/België

Sluiten